ÝUNESKO-nyň 2025-nji ýyl üçin taýýarlan täze hasabatyna görä, Bütindünýä mirasynyň sanawyndaky ýadygärlikleriň agramly bölegi tebigy apatlar sebäpli ýok bolup gitmek howpy bilen ýüzbe-ýüz boldy. Ozal taryhy binalar esasan uruşlar netijesinde zeper çekýän bolsa, häzirki wagtda aşa gyzgynlyk, tupanlar we ýerasty suwlaryň düzüminiň üýtgemegi esasy wehimleri emele getirýär. Bu ýagdaý gadymy daş we agaç desgalaryň maddy düzümini ymykly bozýar.

Yragyň günortasyndaky 4000 ýyllyk taryhy bolan Ur zigguraty we Wawilon şäheriniň galyndylary gurakçylykdan uly zeper çekýär. Howanyň aşa gyzmagy netijesinde ýerasty suwlaryň şorlaşmagy gadymy kerpiçleriň içinden drakramagyna sebäp bolýar. Eýranda bolsa, Yspyhan şäheriniň taryhy metjitleri ýeriň çökmegi we suw derejesiniň peselmegi sebäpli howp astyndadyr. IX asyra degişli bolan ajaýyp gümmezlerde dörän jaýryklar medeni mirasyň ýykylyp biljekdiginden habar berýär.

Pasha adasyndaky meşhur Moai heýkelleriniň ýene on ýylyň dowamynda umman suwlarynyň astynda galmagy mümkin. Deňiz derejesiniň ýokarlanmagy adanyň medeni gymmatlyklarynyň ýarysyndan gowragyna täsir edýär. Bu diňe bir taryhy ýadygärlikleriň ýitirilmegi däl, eýsem adanyň esasy girdeji çeşmesi bolan syýahatçylygyň hem çökmegine getirip biler. Alymlar bu ägirt uly daş heýkellerini gorap saklamak üçin halkara derejesinde gyssagly çäreleriň görülmelidigini nygtaýarlar.

Beýik Hytaý diwarynyň hem häzirki wagtda diňe 6%-i gowy ýagdaýda saklanyp galdy. 21 000 kilometrlik bu ägirt uly desganyň uly bölegi dykyzlandyrylan toprakdan gurlanlygy sebäpli, ýel we ýagyş ony kem-kemden weýran edýär. Bilermenler diwaryň üstüni mohlardan we lişaýniklerden ybarat bolan «biogabyk» bilen örtmegi teklip edýärler. ÝUNESKO-nyň bu hasabaty howa üýtgemeleriniň diňe bir şu günki durmuşymyza däl, eýsem müňýyllyklaryň dowamynda saklanyp gelen adamzat taryhyna hem uly zarba urýandygyny görkezýär.