Oýun sanawy


Garagum sährasynyň durnuklylyk binýady: ak we gara sazagyň biologik aýratynlyklary
31 Maý. 12:55Türkmenistanyň umumy meýdanynyň 80 göterimini gurak we çylşyrymly fiziki-geografiki şertleri bolan Garagum sährasy tutýar. Sähra çägi öz gezeginde üç sany esasy sebitden ybaratdyr: Merkezi Garagum, Üňüz aňyrsyndaky Garagum we Günorta-Gündogar Garagum. Bularyň arasynda iň uly meýdany (200 müň inedördül kilometr) Merkezi Garagum eýeleýär. Bu täsin ekoulgamyň iň esasy ösümlik we tokaý emele getiriji dominanty sazakdyr. Sazak urugynyň ylmy ady bolan Haloxylon grekçeden terjime edilende «duzly agaç» diýmegi aňladýar. Ýurdumyzyň flora dünýäsinde sazagyň iki sany öndümli görnüşi — ak sazak (Haloxylon persicum) hem-de gara sazak, ýagny ojar (Haloxylon aphyllum) ösýär (üçünji Zaýsan görnüşi esasan Gazagystandadyr).
Ak sazak boýy 2 metreden 5 metre çenli ýetýän, sütüniniň diametri 10–20 sm bolan çal gabykly gyrymsy agaçdyr. Onuň ýapraklary örän kämilsiz ösen bolup, pudaklaryň bogunlaryna gysylyp duran ýiti uçly teňňejiklerden ybaratdyr. Bu teňňejikler yssy we gurak howada suwy tygşytly ulanmaga institusional taýdan ýardam edýär. Ak sazak fewralda oýanyp, mart-aprelde gülleýär, tohumy bolsa noýabrda doly bişip ýetişýär. Bu ösümlik çäge hereketini saklamakda uly rol oynaýar: üstüni çäge basanda täze goşmaça kökleri çykarýar we gum fiksasiýasyny (çäge berkitmesini) üpjün edýär. Gyş aýlarynda ak sazagyň baldaklary we pürleri dowarlar hem-de düýeler üçin esasy iým bolup hyzmat edýär.
Gara sazak (ojar) bolsa has çuň we şorlaşan düzlüklerde, çägeara pesliklerde we dag eteklerinde ösýär. Ojaryň boýy 5–8 metre, sütüniniň diametri bolsa 50–70 santimetre çenli ýetip bilýär. Gara sazagyň esasy aýratynlygy — onuň agajynyň gaty we agyr bolup, suwda çümýändigindedir. Birýyllyk ýaş şahalary has ýogyn we garamtyl-ýaşyl reňkde bolup, ýapraklary dübünden ösmedik diýen ýalydyr. Ojar 50 ýyldan gowrak ýaşaýan durnukly agaçdyr, onuň bir düýbünden 10 kilograma çenli tohum ýygnamak bolýar. Has bol tohum berijilik ukyby ösümligiň 10 ýaşyndan 40 ýaşyna çenli bolan döwre gabat gelýär. Sazak tokaýlyklary Merkezi Aziýanyň çöllük zolaklarynda biologik köpdürliligi we ekologik durnuklylygy saklaýan esasy tebigy galkandyr.
Şeýle hem okanyň


Türkmenistanyň paýtagtynda Hazar deňziniň daşky gurşawyny goramak boýunça halkara okuw çäresi açyldy
08 Sen. 18:39Aşgabatda «Hazar deňzi – durnukly ösüş we dolandyryş» diýlip atlandyrylan 11-nji Halkara okuw maslahaty öz işine başlady. Ýurduň Daşary işler ministrliginiň, Hazar deňzi institutynyň hem-de Halkara okean institutynyň bilelikde guramagynda geçirilýän bu çäre 18-nji sentýabra çenli dowam eder. Аçylyş dabarasynda BMG-niň we beýleki öňdebaryjy halkara guramalaryň wekilleri çykyş edip, Hazar deňziniň ekologik ýagdaýyna, suwuň çekilmeginiň sebäplerine we deňiz hukugyna aýratyn üns berilýändigini nygtadylar.
2013-nji ýyldan bäri geçirilýän bu bilim maksatnamasynyň çäklerinde Hazarýaka ýurtlardan hem-de Hytaýdan 175 sany hünärmen öz hünär taýýarlygyny ýokarlandyrdy. Şeýle hem maslahatyň dowamynda Türkmenistanyň деми bilen BMG-niň Baş Assambleýasy tarapyndan 2028-nji ýyly «Halkara hukugynyň ýyly» diýip yglan etmek baradaky Kararnamanyň möhüm ähmiýeti barada pikir alşyldy.