Oýun sanawy

Alymlar «çagalyk amneziýasynyň» syrlaryny we sebäplerini düşündirdiler

04 Maý. 05:44

Çeşme

Uly adamlaryň köpüsi öz ömrüniň ilkinji üç ýylyny ýatlap bilmeýärler, alty ýaşyna çenli bolan wakalar bolsa diňe bölek-bölek görnüşde aňda saklanýar. Ylymda «çagalyk amneziýasy» diýlip atlandyrylýan bu ýagdaý, çagalaryň maglumatlary ýatda saklap bilmeýändigi bilen däl-de, eýsem beýniniň ösüş aýratynlyklary bilen düşündirilýär. Barlaglar bäbekleriň beýnisiniň maglumatlary işjeň hasaba alýandygyny, emma ýaş ulaldygyça şol faýllaryň okalyp bilinmeýän formatlara öwrülýändigini görkezýär.

Ýatlamalaryň ýitip gitmegi belli bir ýaş döwürlerinde has güýçli ýüze çykýar. Geçirilen synaglar 5–7 ýaşly çagalaryň irki ýatlamalarynyň 60%-ini saklaýandygyny, emma 8–9 ýaşda bu görkezijiniň birden 40%-e çenli düşýändigini anyklady. Bu döwürde beýni öz arhiwlerini täzeden gurup, köne we «şekilsiz» maglumatlary täze, has düşnükli maglumatlar bilen çalyşýar. Bu bolsa beýniniň täze öwreniş amallaryna taýýarlanýandygynyň subutnamasydyr.

Biologik taýdan seredilende, amneziýanyň esasy sebäbi gippokampdaky täze neýronlaryň örän çalt emele gelmegidir. Neýrogenez diýlip atlandyrylýan bu proses köne baglanyşyklaryň üstünden täzelerini ýazyp, öňki maglumatlary pozýar. Şeýle-de, mikrogliýa öýjükleri beýnide özboluşly «arassalaýyş» işlerini geçirip, artykmaç neýron zynjyrlaryny aýyrýarlar. Bu tebigy «gurluşyk» işleri tamamlanýança, irki döwrüň ýatlamalary kem-kemden öçürilýär.

Şeýle-de, uzak möhletli ýadyň kemala gelmegi diliň ösüşi we ene-atalaryň täsiri bilen aýrylmaz baglydyr. Wakalar dilden beýan edilip, gürrüň görnüşine geçirilende, beýni olary has berk we durnukly saklaýar. Netijede, çagalyk amneziýasy beýniniň kognitiw resurslaryny boşatmak we adamy uly durmuşyň has çylşyrymly maglumatlaryna uýgunlaşdyrmak üçin zerur bolan biologik amaldyr.

















Bangladeşde gyzamyk we denge keselleriniň ýaýramagy sebäpli saglygy goraýyş ulgamy kynçylyklara duş gelýär

10 Sen. 09:46

Çeşme

Bangladeşde ýurduň taryhynda iň uly gyzamyk epidemiýasy hasaba alnyp, keselhanalaryň näsaglardan dolmagy netijesinde saglygy goraýyş ulgamy agyr kynçylyklary başdan geçirýär. ABŞ-nyň Kesellere gözegçilik we öňüni alyş merkezleriniň hamana Bangladeşiň Saglygy goraýyş ministrliginiň maglumatlaryna salgylanyp «Reuters» gullugynyň habar berşi ýaly, 2026-njy ýylyň mart aýyndan bäri bu kesel sebäpli 999 ölüm hadysasy we 166 müňden gowrak şübheli näsag ýüze çykaryldy. Kesellänleriň agramly bölegini bäş ýaşa çenli çagalar düzýär.

Ýurtdaky saglygy goraýyş ýagdaýyny denge gyzzyrmasynyň hem birden ýaýramagy has-da kynlaşdyrýar. Ýylyň başyndan bäri denge keseli sebäpli 45 müňden gowrak adam hassahana ýerleşdirilip, bir günüň dowamynda keselhana düşýänleriň sany iň ýokary görkezijä ýetdi. Şunlukda, keselhanalarda orunlaryň, dermanlaryň hem-de çagalar üçin niýetlenen fiziologik erginleriň ýetmezçiligi ý кур çykdy.

Epidemiýanyň şeýle giň gerim almagyna 2024-2025-nji ýyllarda syýasy çökgünlik sebäpli meýilnamalaýyn sanjym işleriniň bökdelemegi hem-de wagtlaýyn hökümetiň milli sanjym kampaniýalaryny ýatyrlyp, derman satyn alyş ulgamyny üýtgetmegi sebäp boldy.